«Ο κόκκινος συναγερμός δεν σημαίνει περικοπές ή περιορισμούς. Σημαίνει υπεύθυνη στάση από όλους» σημείωναν μεταξύ άλλων οι ίδιες πηγές και προσέθεταν ότι «η κατάσταση έκτακτης ανάγκης αποτελεί την ύστατη ευκαιρία της Πολιτείας να ολοκληρώσει με ταχύτητα και αποφασιστικότητα έργα αντιμετώπισης λειψυδρίας και να θωρακίσει την Αττική πριν να είναι πολύ αργά».
Η Αττική βρίσκεται πλέον σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης για τους υδάτινους πόρους, μετά τη θετική γνωμοδότηση που εξέδωσε η Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων ύστερα από μαραθώνια συνεδρίαση σχεδόν πέντε ωρών. Η απόφαση αποτελεί ένδειξη ότι η έλλειψη διαθέσιμου νερού στο λεκανοπέδιο έχει φτάσει σε κρίσιμο σημείο και απαιτείται άμεση αντίδραση.
Προηγήθηκαν θετικές εισηγήσεις για Λέρο και Πάτμο -νησιά όπου η κατάσταση έχει ήδη γίνει πιεστική- ενώ υπάρχουν ενδείξεις πως αντίστοιχη εισήγηση δρομολογείται και για το Μεγανήσι της Λευκάδας. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η λειψυδρία δεν είναι τοπικό φαινόμενο αλλά τάση που επεκτείνεται στο νησιωτικό χώρο.
Η διαδικασία κινήθηκε μετά από αίτημα της ΕΥΔΑΠ, το οποίο συνοδεύτηκε από μελέτη του ΕΜΠ με στόχο την πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση. Η ανάλυση ανέδειξε την ανάγκη για παρεμβάσεις ταχύτερης υλοποίησης ώστε να ενισχυθεί η υδροδοτική ασφάλεια και να αποφευχθούν σοβαρές ανεπάρκειες.
Ειδικά για την Αττική σύμφωνα με αρμόδιες πηγές του υπουργείου περιβάλλοντος, η κήρυξή της σε έκτακτη ανάγκη λειψυδρίας, ύστερα από αίτημα της ΕΥΔΑΠ και βάσει υδρολογικών δεδομένων και επιστημονικής τεκμηρίωσης, οδηγεί στην επιτάχυνση της πρώτης φάσης υλοποίησης των έργων ενίσχυσης των ταμιευτήρων Ευήνου – Μόρνου (Έργο Εύρυτος).
Συγχρόνως θα επιταχυνθούν:
- Η ενεργοποίηση και αξιοποίηση γεωτρήσεων, οι οποίες μετά την ολοκλήρωσή τους θα προσθέσουν περίπου 45 εκατ. m³ ετησίως στο σύστημα.
- Η ολοκλήρωση των μελετών για εγκαταστάσεις αφαλάτωσης.
- Η ολοκλήρωση των επεμβάσεων στην διώρυγα Θηβών στο Εξωτερικό Υδροδοτικό Σύστημα που θα εξοικονομήσει πάνω από 10 εκ. κυβικά μέτρα αδιύλιστου νερού.
Με τις παρεμβάσεις αυτές μειώνεται ουσιαστικά ο κίνδυνος λειψυδρίας έως την ολοκλήρωση του έργου ΕΥΡΥΤΟΣ, το οποίο αποτελεί λύση με μακροπρόθεσμο ορίζοντα για την υδροδότηση της Αττικής και διασφαλίζεται, με αυτόν τον τρόπο, η απρόσκοπτη κάλυψη όλων των υδρευτικών και αρδευτικών αναγκών της Αττικής.
Πριν από λίγες εβδομάδες, η Αρχή είχε επίσης αναθέσει στον καθηγητή από το Εργαστήριο Υδρολογίας και Αξιοποίησης Υδατικών Πόρων της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ Χρήστο Μακρόπουλο και σε μεγάλο νομικό γραφείο των Αθηνών (Φλογαίτη – Σιούτη) μελέτη και σχετική γνωμοδότηση για τα υδατικά αποθέματα της Αττικής χωρίς ωστόσο να είναι σαφές εάν το παραδοτέο έχει ολοκληρωθεί και παραληφθεί, κάτι που θεωρείται κρίσιμο για τη λήψη των τελικών αποφάσεων.
Τα έκτακτα μέτρα κρίνονται απαραίτητα, καθώς δίνουν τη δυνατότητα της επιτάχυνσης των μελετών αλλά της άμεσης υλοποίησης υποδομών σε περιοχές που κινδυνεύουν από υδρολογική κατάρρευση. Στην Αττική και κατά επέκταση και στα νησιά που μπαίνουν σε καθεστώς «κόκκινου» συναγερμού ΕΥΔΑΠ και ΥΠΕΝ δρομολογούν γρήγορες διαδικασίες ανάθεσης, με ενεργοποίηση του άρθρου 55 του πρόσφατου νόμου για έργα εθνικής προτεραιότητας, αντίστοιχες με το μοντέλο Θεσσαλίας – συμπιεσμένες χρονικά, και χωρίς καθυστερήσεις.
Στο επίκεντρο του σχεδίου αντιμετώπισης της λειψυδρίας βρίσκεται το έργο «Εύρυτος», ύψους 500 εκατ. το οποίο προβλέπει τη μερική εκτροπή των ποταμών Καρπενησιώτη και Κρικελιώτη προς τους ταμιευτήρες του Εύηνου αλλά και έργα αναβάθμισης δικτύου και αφαλατώσεις. Η δημοπράτηση για το σχέδιο «Εύρυτος» τοποθετείται για το καλοκαίρι του 2026, με τεχνικό σχεδιασμό που περιλαμβάνει δύο σήραγγες μήκους 14 και 6 χιλιομέτρων και διάμετρο τέσσερα μέτρα, ικανές να μεταφέρουν έως 200 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού ετησίως.
Η λήψη νερού θα γίνεται μόνο όταν η στάθμη ανεβαίνει μετά από βροχοπτώσεις ώστε να εξασφαλίζεται η οικολογική ισορροπία των ποταμών, ενώ η φυσική βαρυτική ροή του Εύηνου θα επιτρέπει την μεταφορά χωρίς ενεργειακό κόστος.
Σήμερα, η μείωση των αποθεμάτων νερού αγγίζει τα 250 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως, με παράλληλη μείωση βροχοπτώσεων κατά 25%, αύξηση εξάτμισης κατά 15% και αύξηση κατανάλωσης κατά 6%. Τα δεδομένα αυτά, σύμφωνα με την κυβέρνηση, επιταχύνουν τη λήψη αποφάσεων.
Εφόσον η ξηρασία παραταθεί, προωθείται παράλληλη λύση με τη δημιουργία και μονάδων αφαλάτωσης σε Θίσβη, Νέα Πέραμο και Λαύριο. Οι εγκαταστάσεις σχεδιάζεται να είναι συναρμολογούμενες, με χρόνο υλοποίησης δύο έως δυόμισι ετών, ωστόσο το κόστος παραγωγής νερού θα είναι πολλαπλάσιο από τη φυσική ροή, γεγονός που αναμένεται να επιβαρύνει μελλοντικά τα τιμολόγια.
Επόμενο βήμα στην σύνθετη εξίσωση της διαχείρισης του νερού είναι η αύξηση των τιμολογίων, ζήτημα το οποίο έχει θέσει μετ’ επιτάσσεως η διοίκηση της ΕΥΔΑΠ και στην τελευταία τηλεδιάσκεψη με τους αναλυτές. Η εταιρεία ανακοίνωσε ζημιές 5,5 εκ. στα αποτελέσματα εξαμήνου, τις οποίες απέδωσε εν πολλοίς στην μάταια εδώ και μια διετία προσπάθεια να αναπροσαρμόσει τα τιμολόγια νερού που είναι από τα φθηνότερα στην Ευρώπη.
Το ρυθμιστικό πλαίσιο και η απόφαση για τα τιμολόγια δεν λαμβάνεται απευθείας από την κυβέρνηση και πρέπει ο ρυθμιστής, δηλαδή η ΡΑΑΕΥ να εγκρίνει εκείνη το «επιτρεπόμενο έσοδο», όπως κάνει για ενεργειακούς φορείς (ΔΕΔΔΗΕ, ΑΔΜΗΕ κ.λπ.) με τα αποτελέσματα να αποτυπώνονται στους λογαριασμούς ρεύματος. Η υποστελέχωση της Αρχής και το ακέφαλου του χαρακτήρα της μέχρι τώρα, θεωρούνταν οι κυριότεροι παράγοντες των καθυστερήσεων μαζί με την απροθυμία σε πολιτικό επίπεδο να υπάρξουν αυξήσεις στα τιμολόγια.
Η ΡΑΑΕΥ θα αξιολογήσει το επενδυτικό πλάνο των επιχειρήσεων ύδρευσης, τις ανάγκες υποδομής και το λειτουργικό κόστος, με στόχο οι αυξήσεις να είναι σταδιακές και όχι δυσανάλογες για τα νοικοκυριά. Σύμφωνα με αρμόδιες πηγές, οι οριστικές αποφάσεις για την τιμή του νερού αναμένονται έως το τέλος του έτους.
Η Ελλάδα εισέρχεται σε μια νέα εποχή υδρολογικής διαχείρισης. Η κήρυξη νησιών σε έκτακτη ανάγκη, η επικείμενη ένταξη της Αττικής, ο σχεδιασμός του «Εύρυτου», η εφεδρική στρατηγική αφαλάτωσης και η συγκέντρωση της διαχείρισης σε δύο μεγάλα κέντρα συνθέτουν μια συνολική απάντηση σε μία κρίση που πλέον δεν αφορά το μέλλον αλλά το παρόν. Το αν το σχέδιο θα υλοποιηθεί στον χρόνο που απαιτείται θα κριθεί στους επόμενους μήνες. Ο χειμώνας πάντως θα είναι καθοριστικός.
Σε ιστορικά χαμηλά τα αποθέματα στον Μόρνο
Το σήμα συναγερμού ηχεί για τον Μόρνο, κύριο τροφοδότη της Αττικής, τα αποθέματα του οποίου βρίσκονται πλέον σε ιστορικά χαμηλά κάτω από 400 εκατ. κυβικά.
Αντικρίζοντας την εικόνα του Μόρνου, του φράγματος που υδρεύει την Αττική, καλύπτοντας σε νερό το 50% του πληθυσμού της επικράτειας, μπορεί κανείς εύκολα να αντιληφθεί το μέγεθος του προβλήματος. Η στάθμη έχει υποχωρήσει σε πρωτοφανή επίπεδα.
Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία της ΕΥΔΑΠ τα αποθέματα νερού έχουν καταρρεύσει στα 192,8 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, τιμή μειωμένη κατά 64% σε σχέση με τον μέσο όρο της περιόδου 2010-2024.
Την Τετάρτη, 26 Νοεμβρίου, ο ταμιευτήρας του Μόρνου περιείχε 160.662.000 m³ νερού, έναντι 262.068.000 m³ πριν από ένα χρόνο – καταγράφοντας μια μείωση περίπου 40%.
Τα συνολικά αποθέματα των τεσσάρων βασικών ταμιευτήρων (Εύηνος, Μόρνος, Υλίκη, Μαραθώνας) της ΕΥΔΑΠ ανέρχονταν σε 363.345.000 m³, από 571.003.000 m³πέρυσι, καταγράφοντας πτώση σχεδόν 37%.
Απαντήσεις από την ΕΥΔΑΠ
Γιατί φτάσαμε σε αυτή την κατάσταση;
Όπως έχει κάνει γνωστό η ΕΥΔΑΠ ΑΕ., η κύρια αιτία είναι η δραματική μείωση των αποθεμάτων στους ταμιευτήρες που υδροδοτούν την Αττική. Για παράδειγμα, το επίπεδο της στάθμης του νερού στον ταμιευτήρα του Ευήνου βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ακόμα χαμηλότερα από αυτά του 2008, ενώ το γεγονός ότι η ξηρασία φαίνεται να είναι πιο έντονη στην, κρίσιμη από πλευράς υδροφορίας, λεκάνη του Ευήνου, και σε κάθε περίπτωση έχει αξιοσημείωτα μεγάλη διάρκεια, δικαιολογεί πλήρως την αυξημένη ανησυχία από πλευράς ΕΥΔΑΠ ΑΕ. Η παραπάνω πτώση οφείλεται σε συνδυασμό παραγόντων. Η κλιματική αλλαγή έχει εντείνει τους ρυθμούς μείωσης αποθεμάτων νερού. Μέχρι το 2021 τα αποθέματα στους ταμιευτήρες ήταν σταθερά, στο 1,1 δις κυβικά μέτρα. Δεν μειώνονταν. Από το 2022, άρχισε η μείωση των αποθεμάτων που αγγίζει τα περίπου 250 εκατ. κυβικά μέτρα ανά έτος. Επιπλέον, σημειώνεται μείωση των βροχοπτώσεων κατά περίπου 25%, αύξηση της ετήσιας εξάτμισης κατά περίπου 15% και αύξηση της κατανάλωσης κατά περίπου 6%. Όλα αυτά τα στοιχεία, συντείνουν στο ότι η Ελλάδα θα αντιμετωπίσει, μετά την Κύπρο, το υψηλότερο υδατικό στρες στη νότια Ευρώπη. Ως υδατικό στρες, εννοούμε το ποσοστό του διαθέσιμου νερού μιας περιοχής που απαιτείται για να καλυφθεί η ζήτηση – στη χώρα μας αυτό φτάνει το 70%. Η Αττική και η Θεσσαλονίκη, αντιπροσωπεύοντας πάνω από τον μισό πληθυσμό της χώρας σε κατανάλωση πόσιμου νερού, βρίσκονται στο επίκεντρο. Όλα αυτά οδήγησαν σε μια σειρά από επιστημονικές μελέτες ότι διανύουμε μια περίοδο έμμονης ξηρασίας, συγκρίσιμης μόνο με την ξηρασία της περιόδου 1988-1994, αν και όχι εξίσου ακραίας.
Τι σημαίνει «κατάσταση έκτακτης ανάγκης λειψυδρίας»;
Σημαίνει ότι, λόγω της σημαντικής μείωσης των αποθεμάτων νερού στους ταμιευτήρες της Αττικής, το ΥΠΕΝ – με τη γνωμοδότηση της Ρυθμιστικής Αρχής Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ), κατόπιν αιτήματος της ΕΥΔΑΠ- αναγνωρίζει ότι υπάρχει επείγουσα ανάγκη για διαχείριση των υδατικών πόρων.
Η κήρυξη της Αττικής σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λειψυδρίας είναι μια διαδικασία που στηρίζεται σε υδρολογικά δεδομένα και επιστημονικά κριτήρια, ενώ στην πράξη δίνει προτεραιότητα στην υλοποίηση κρίσιμων έργων υποδομής (ταμιευτήρες, δίκτυα, ενίσχυση αποθεμάτων), έτσι ώστε να θωρακιστεί η επάρκεια νερού μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα και να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη εξυπηρέτηση της ύδρευσης και της άρδευσης.
Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης αποτελεί την ύστατη ευκαιρία της Πολιτείας να ολοκληρώσει με ταχύτητα και αποφασιστικότητα έργα αντιμετώπισης λειψυδρίας και να θωρακίσει την Αττική πριν να είναι πολύ αργά.
Πόσο επηρεάζει τον πολίτη;
Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν συνοδεύεται από μέτρα περιορισμού που αφορούν τους πολίτες. Ο συναγερμός σηματοδοτεί τις ενέργειες της Πολιτείας, προκειμένου να θέσει σε ακόμα πιο υψηλή προτεραιότητα την άμεση έναρξη των απαραίτητων έργων. Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, η εξέλιξη αυτή κάνει ακόμα πιο ξεκάθαρη την ευθύνη που έχουμε όλοι ως πολίτες σχετικά με την προστασία του πολύτιμού αυτού πόρου. Ο κόκκινος συναγερμός δεν σημαίνει περικοπές ή περιορισμούς. Σημαίνει υπεύθυνη στάση από όλους. Μπορεί να έχει έρθει η ώρα των αποφάσεων για τα μεγάλα έργα που πρέπει να υλοποιηθούν, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να βελτιωθεί σημαντικά το ποσοστό ευαισθητοποίησης και χρήσης του νερού. Παρά το γεγονός ότι δεν έχουν ληφθεί έκτακτα μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης, η συνειδητή και υπεύθυνη αξιοποίηση των υδάτινών μας πόρων είναι σημαντική – ειδικά όταν γνωρίζουμε ότι τα αποθέματα είναι περιορισμένα. Ήδη η ΕΥΔΑΠ έχει αναρτήσει στην ιστοσελίδα της αναλυτικές πληροφορίες για την εξοικονόμηση νερού στο σπίτι.
Γιατί τώρα και όχι νωρίτερα;
Διότι τώρα οριστικοποιήθηκαν τα επιστημονικά δεδομένα, τα οποία στοιχειοθετούν την ανάγκη για άμεσα μέτρα. Το αίτημα της ΕΥΔΑΠ προς την αρμόδια Αρχή, στηρίχθηκε σε επιστημονικές μελέτες και διαρκή παρακολούθηση των υδρολογικών δεδομένων. Ο συνδυασμός όλων αυτών μας οδήγησε στο συμπέρασμα ότι φτάνουμε σε ένα κρίσιμο σημείο.
Η σημερινή εξέλιξη δεν αποτελεί «κεραυνό εν αιθρία». Παρακολουθούμε όλα τα τελευταία χρόνια τις πολυεπίπεδες επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στο ζήτημα της λειψυδρίας εξ ου και έχουν εξεταστεί πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις πριν καταλήξουμε στα έργα και τις παρεμβάσεις που έχουν ήδη παρουσιαστεί. Έχει γίνει επί μακρόν μελέτη βέλτιστων διεθνών πρακτικών και έχουν αναλυθεί διαφορετικά μοντέλα που έχουν χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικές χώρες πριν δημιουργηθεί αυτό το στρατηγικό σχέδιο για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας που έχει παρουσιαστεί.
Επιπλέον, απαιτήθηκαν ερευνητικές γεωτρήσεις και διεξοδικές μελέτες, προκειμένου να αποκρυσταλλωθούν τα έργα που θα πετύχουν την μεσομακροπρόθεσμη υδροδότηση της Αττικής για τα επόμενα 25 χρόνια. Κατά συνέπεια κρίνεται ότι ο κίνδυνος λειψυδρίας σε χρονικό ορίζοντα έτους, αλλά και για τα επόμενα 2-5 χρόνια, είναι ορατός και δικαιολογεί αυξημένη ανησυχία, επαγρύπνηση και επίσπευση δράσεων θωράκισης του υδροσυστήματος – αλλά όχι πανικό.
Τι σημαίνει πρακτικά η επιτάχυνση των διαδικασιών;
Η ενεργοποίηση του αρ. 55 του νόμου 5215/25 σημαίνει ότι η διαδικασία των ωριμάνσεων γι’ αυτά τα – απαιτούμενα- μεγάλα έργα γίνεται μέσα από τη Μονάδα Συμβάσεων Στρατηγικής Σημασία του Υπερταμείου. Μπαίνουν δηλαδή σε προτεραιότητα και σε διαδικασία επιτάχυνσης. Σε κάθε περίπτωση, τηρούνται απαρέγκλιτα όλες οι διαδικασίες διαφάνειας και προφανώς νομιμότητας, με την εγγύηση του PPF, όπως εξάλλου συμβαίνει σε δεκάδες κρίσιμα για τη χώρα μας έργα.
Ποια είναι τα επόμενα βήματα;
Έχει ήδη υπάρξει μια μεγάλη μελέτη και σχεδιασμός από την ΕΥΔΑΠ, σε συνεργασία με την Πολιτεία και με την κατεύθυνση των αρμοδίων, για μια σειρά από απαραίτητα έργα και παρεμβάσεις. Τα έργα αυτά έχουν παρουσιαστεί ήδη στη δημόσια συζήτηση. Πέρα από τη μελετητική τους ωρίμανση πλέον, προκειμένου να ξεκινήσει τάχιστα η υλοποίηση, αυτό που έχει επίσης σημασία είναι να υπάρξει η απαραίτητη ενημέρωση όλων των εμπλεκόμενων και η διαβούλευση, η κατανόηση των προκλήσεων και των επιλογών που υπάρχουν.
Μόνο η Ελλάδα έχει πρόβλημα λειψυδρίας;
Το φαινόμενο δεν είναι ελληνικό, αλλά έχει ένα ευρύτερο γεωγραφικό χαρακτήρα. Σύμφωνα με στοιχεία της European Environment Agency (EEA), περίπου το 30 % του πληθυσμού της νότιας Ευρώπης ζει σε περιοχές με μόνιμη υδατική πίεση, ενώ έως και το 70 % αντιμετωπίζει εποχική λειψυδρία κατά τους θερινούς μήνες. Η λειψυδρία στη Μεσόγειο δεν είναι απλώς μια περίοδος ανομβρίας – είναι μια δομική πρόκληση που απειλεί την κοινωνία, την οικονομία και το περιβάλλον. Η Ισπανία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση: τα τελευταία χρόνια αντιμετωπίζει παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας και θερμότερων, πιο ξηρών χειμώνων που έχουν οδηγήσει σε σημαντική μείωση των αποθεμάτων νερού. Τα υπόγεια ύδατα έχουν υποχωρήσει επικίνδυνα, με κίνδυνο εισροής θαλάσσιου νερού και υποβάθμισης των πόρων. Γι’ αυτό η Ισπανία όπως και πολλές άλλες χώρες της περιοχής υλοποιούν ολοκληρωμένες παρεμβάσεις για το νερό, τις οποίες η Ελλάδα τις έχει μελετήσει και έχει αξιοποιήσει να συμπεράσματα που προκύπτουν. Τέλος, το ίδιο φαινόμενο λειψυδρίας αντιμετωπίζει η Κύπρος και η Ιταλία, αλλά και η Νότια Γαλλία. Συνεπώς, σύμφωνα πάντα με την ΕΥΔΑΠ ΑΕ. η Δυτική και Νοτιοανατολική Ευρώπη καλούνται να βρουν άμεσα λύσεις για ένα κοινό πρόβλημα.