Κι όμως, η ποιότητα ζωής στην πόλη κρίνεται ακριβώς από αυτά τα μικρά ζητήματα της καθημερινότητας. Αν θέλουμε μια διαφορετική Αθήνα, ο Δήμος πρέπει να επιστρέψει εκεί όπου πραγματικά ζει η πόλη: στις γειτονιές της. Διαχρονικά, ο δήμος Αθηναίων υιοθέτησε σταδιακά πολλές από τις παθογένειες του ελληνικού κράτους: συγκεντρωτισμό, γραφειοκρατία και μια διοίκηση που λειτουργεί από το κέντρο προς τις γειτονιές και όχι αντίστροφα. Είναι μια συνέπεια του μεγέθους της πρωτεύουσας.
Η Αθήνα όμως διαθέτει και ένα σημαντικό πλεονέκτημα: την πυκνότητά της. Οι αποστάσεις είναι μικρές και οι γειτονιές βρίσκονται δίπλα-δίπλα. Αυτό που σήμερα οδηγεί σε συγκεντρωτισμό μπορεί να γίνει η βάση για μια πραγματικά αποκεντρωμένη πόλη. Το σημερινό μοντέλο των επτά Δημοτικών Κοινοτήτων δεν ανταποκρίνεται στην πραγματική Αθήνα. Πρόκειται για μεγάλες και απρόσωπες διοικητικές ενότητες, χωρίς ισχυρή κοινή ταυτότητα.
Αντιθέτως, η Πλάκα, το Παγκράτι, η Κυψέλη, τα Πετράλωνα, ο Κολωνός ή τα Εξάρχεια δεν είναι απλώς περιοχές στον χάρτη. Είναι ιστορικές συνοικίες με διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικό χαρακτήρα. Υπάρχουν στη συνείδηση των κατοίκων τους, αλλά όχι στον τρόπο που διοικείται η πόλη. Μπορούμε κάθε φορά να ελπίζουμε ότι μια καλή δημοτική αρχή θα γεφυρώσει αυτό το χάσμα. Οι θεσμοί όμως δεν πρέπει να εξαρτώνται από τα πρόσωπα.
Χρειάζεται μια μόνιμη αλλαγή φιλοσοφίας. Για δεκαετίες μεγαλώναμε τον Δήμο και μικραίναμε τη γειτονιά. Ήρθε η ώρα να κάνουμε το αντίθετο. Να χτίσουμε την πόλη από κάτω προς τα πάνω, εφαρμόζοντας στην πράξη την αρχή της επικουρικότητας: οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται όσο πιο κοντά γίνεται στον πολίτη.
Το πρώτο κύτταρο αυτής της νέας αρχιτεκτονικής είναι η αθηναϊκή πολυκατοικία. Για χρόνια τη θεωρήσαμε σύμβολο αποξένωσης. Μπορεί όμως να γίνει κύτταρο συμμετοχής και κοινωνικής συνοχής. Στον πυρήνα της βρίσκεται ήδη ένας εκλεγμένος θεσμός, ο διαχειριστής. Γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε τα προβλήματα του κτιρίου και του οικοδομικού τετραγώνου. Μπορεί να αποτελέσει τον φυσικό σύνδεσμο της πολυκατοικίας με τον Δήμο, μεταφέροντας άμεσα τις ανάγκες της γειτονιάς. Ανάμεσα όμως στην πολυκατοικία και στον Δήμο λείπει ένας κρίσιμος θεσμός: η συνοικία.
Η Αθήνα δεν αποτελείται από επτά γειτονιές. Αποτελείται από δεκάδες πραγματικές συνοικίες, τις οποίες η πόλη οφείλει επιτέλους να αναγνωρίσει θεσμικά. Γι’ αυτό προτείνω τη δημιουργία 38 Συνοικιακών Συμβουλίων. Δεν είναι ένας αυθαίρετος αριθμός ούτε μια νέα γραφειοκρατική δομή. Πολλοί δήμοι της ελληνικής περιφέρειας αποτελούνται από περισσότερες κοινότητες και οικισμούς. Η Αθήνα, με τη δική της πολυπλοκότητα, έχει ακόμη μεγαλύτερη ανάγκη από μικρές διοικητικές ενότητες με ισχυρή τοπική ταυτότητα.
Τα Συνοικιακά Συμβούλια πρέπει να είναι μικρά, ευέλικτα και ουσιαστικά. Να συμμετέχουν θεσμικά στο Δημοτικό Συμβούλιο, αλλά κυρίως να διαθέτουν πραγματικές αρμοδιότητες. Να εισηγούνται έργα, να παρακολουθούν την καθαριότητα, το πράσινο, τον φωτισμό, τις παιδικές χαρές, τα σχολεία και τη δημοτική περιουσία. Το σημαντικότερο όμως είναι να αποκτήσουν πόρους.
Κάθε συνοικία πρέπει να διαθέτει έναν προκαθορισμένο προϋπολογισμό, κατανεμημένο με αντικειμενικά πληθυσμιακά κριτήρια. Για πρώτη φορά οι κάτοικοι δεν θα περιορίζονται να ζητούν. Θα αποφασίζουν οι ίδιοι αν προτεραιότητα είναι ένα πεζοδρόμιο, μια πλατεία, περισσότερα δέντρα ή μια νέα παιδική χαρά. Δεν μεταφέρουμε μόνο αρμοδιότητες. Μεταφέρουμε ευθύνη. Η αλλαγή αυτή προϋποθέτει και διαφορετική οργάνωση του ίδιου του Δήμου. Η Καθαριότητα, το Πράσινο, ο Ηλεκτροφωτισμός και η Δημοτική Αστυνομία δεν μπορούν να συνεχίσουν να οργανώνονται με βάση τις επτά Δημοτικές Κοινότητες.
Η βασική μονάδα λειτουργίας πρέπει να γίνει η συνοικία. Είναι μια δύσκολη μετάβαση, ιδιαίτερα σε έναν υποστελεχωμένο Δήμο. Όμως τα σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία επιτρέπουν σήμερα έναν πολύ καλύτερο συντονισμό των υπηρεσιών και φέρνουν τη διοίκηση πιο κοντά στον πολίτη.
Δεν ανακαλύπτουμε τον τροχό. Από το Παρίσι και το Λονδίνο μέχρι τη Βαρκελώνη, οι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις έχουν καταλάβει ότι όσο μεγαλώνει μια μητρόπολη, τόσο μεγαλύτερη ανάγκη έχει από ισχυρές γειτονιές και αποκεντρωμένη διοίκηση. Η Αθήνα δεν χρειάζεται να αντιγράψει κανέναν. Χρειάζεται να δημιουργήσει το δικό της μοντέλο, βασισμένο στις συνοικίες και στην αθηναϊκή πολυκατοικία.
Η δημοκρατία της γειτονιάς δεν είναι μια τεχνική μεταρρύθμιση. Είναι μια διαφορετική αντίληψη για την πόλη. Μια πόλη όπου ο πολίτης δεν είναι απλός αποδέκτης υπηρεσιών, αλλά συμμέτοχος στις αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά του. Οι μεγάλες πόλεις δεν γίνονται ανθρώπινες όταν μεγαλώνει ο Δήμος τους. Γίνονται ανθρώπινες όταν μεγαλώνουν οι γειτονιές τους.
* Ο κ. Κώστας Μπακογιάννης είναι τέως δήμαρχος Αθηναίων, Πρόεδρος της Επιτροπής Περιβάλλοντος, Κλιματικής Αλλαγής και Ενέργειας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών